Piyanonun Altın Çağı

Sergei Rachmaninov,1909 yılında bir dizi konser vermek üzere Amerika Birleşik Devletleri’ne gittiğinde, yeni dünyada piyano üretimi doruğundaydı. Bu yıllarda üç yüz elli piyano firması yılda yaklaşık 400.000 kadar piyano üretiyordu. Bundan yaklaşık on yıl kadar sonra başlayan ve yirmi yılı aşan bir dönem boyunca Amerika Birleşik Devletleri bir daha tekrarı olanaksız gibi görünen bir döneme, piyanonun altın çağına tanıklık etmiştir. Ne kadar üzücüdür ki bu döneme imzasını atan ve kendilerini tanımlamak için efsane sözcüğünün bile yetersiz kaldığı bu büyük romantik piyanistlerin adını bugün çok az kişi biliyor.

Josef Hofmann, Sergei Rachmaninov, Leopold Godowsky, Josef Lhevinne ve Moriz Rosenthal bu döneme adını veren sanatçılardır. Ignaz Friedman, Benno Moiseiwitsch, Ossip Gabrilowitsch, Simon Barere ve Mischa Levitzki de adları hemen bu grubun ardında ya da yanında sayılması gereken ve dönemin bir uzantısı olarak kabul edilen diğer büyük romantik piyanistlerdir. Bu döneme adını veren piyanistlerin bir Rachmaninov dışında plak kayıt ortamına fazlaca bir ilgi duymamış olmamaları ve İkinci Dünya Savaşı’nın acı dolu günlerinin sanat uğraşılarını kesintiye uğratması, bu isimlerin biraz da nankör olan belleklerden kolayca silinmesine neden olmuştur.

Peki neden bu büyük piyanistler plak kaydı ile fazlaca ilgilenmemişlerdir? Bunun iki temel nedeni vardır. Bunlardan ilki o dönemin kayıt ve seslendirme tekniklerinin piyanistleri tatmin etmiyor oluşu (piyano bugün bile kaydedilmesi en zor olan ve ses mühendislerini en çok uğraştıran çalgılardan biridir), ikincisi; belki de daha önemlisi ise romantik piyanistlerin soylu bir anlayışının sonucudur. Romantik piyanistler, felsefe olarak bir eseri her çalışlarında o anki duyguları içerisinde hareket ederek farklı şekilde yorumlarlardı. Dolayısıyla tek bir plak kaydının, sanatçının o eser için “nihai” görüşüymüş gibi ebedileştirilmesinden rahatsız olurlardı. Örneğin Josef Hofmann, hiçbir eseri iki kez aynı şekilde yorumlamamıştır.
Farklı yorumlama, burada “tümüyle sınırsız bir doğaçlama” anlamında olmayıp genel olarak “bestecinin tanıdığı sınırlar içerisinde”, piyanistlerin yapmış oldukları yorum değişiklikleri olarak algılanmalıdır. Özellikle Josef Hofmann ve Sergei Rachmaninov bu yorum anlayışının en önemli temsilcileridir. Bu yorum değişikliği de öyle fazlaca çalışılmış ve planlanmış bir şey değildi, spontane (kendiliğinden) yapılırdı. Liszt ve Leschetitzky’nin öğrencilerinin ise bu konuda oldukça esnek davrandıkları bilinir.
Ünlü müzik eleştirmeni Harold Schonberg’in deyimiyle bu soylu piyanistler, sınırlı bir repertuar üzerinde çalışmış, eğitilmiş birer maymun gibi çalmazlardı.

 Romantik Piyano Çalma Sanatı

Romantik piyano çalma sanatının tanımını, çalışmalarını 30 yılı aşan bir süredir bu konu üzerinde yoğunlaştırmış olan ve bu alanda en büyük otorite olarak kabul edilen “Great Pianists” kitabının yazarı Harold Schonberg’ten aktarmak sanırız yerinde olur. “Pekiyi, 30 yılı aşan bir süre boyunca yineleyip durduğum şu romantik yorum yöntemi nedir?” diye başlıyor Schonberg ve şöyle devam ediyor : “Bu, kaba bir bayağılıktan uzak durmak, dikkati ses güzelliği üzerinde yoğunlaştırmak demektir. Bu aynı zamanda, ritme çeşitlilik kazandırabilmek için çok ince, hassas tempo değişiklikleri ile sağlam bir zemin kurmak; bir parçanın orkestrasyonuna renk ve boyut sağlamak için bas seslerin oluşturduğu çizgileri zengin tınılarla ortaya çıkarabilmektir. Bu herşeyin üstünde, kesintisiz olan ve altlarında içten gelen seslerin melodiler karşısında kontrpuan şeklinde yer aldığı uzun çizgilerin oluşturduğu bir doğallıktır. “Josef Hofmann ‘şu sağ-el(ya da tek el) piyanistleri’nden alaylı olarak söz ederdi” diyor ve bestecilerin büyük bir özenle düzenlediği bu iç seslerin günümüz piyanistleri tarafından özenle geri plana atılmasından yakınıyor Schonberg.

Romantik piyano tarzı, duru, çok iyi kontrol edilen ve günümüzde bazı cahil müzisyenlerin “romantik” yorumla eşdeğer tuttukları bencillikten çok uzak, soylu bir sanat. Romantik yorum, insanı büyüleyen bir tarz. Bugünkü yorumcuların çoğu böyle bir nitelikten uzak bulunuyorlar. Hofmann, Lhevinne, Rachmaninov, Godowsky, Rosenthal, Friedman, Moiseiwitsch, Gabrilowitsch ve Barere’in kayıtlarını dinleyince insan, piyanonun sadece vurmalı bir çalgı mekanizmasına sahip olmadığını, usta ellerde bunun yanında uysal, söz dinleyen bir yapıya ve orkestra benzeri bir geniş sonoriteye de sahip olduğunu anlıyor.

Schonberg, günümüzdeki piyanistlerin 19. Yüzyıldaki piyano tekniğinden çok daha üstün bir tekniğe sahip olduğu görüşüne de şiddetle karşı çıkıyor ve şöyle diyor: “Bu çok saçma bir görüş. Geçtiğimiz 15 yıl boyunca büyük uluslararası piyano yarışmalarının bir çoğunda jüri üyeliği yaptım; bu yeni kahramanların hiçbirinde henüz bir Hofmann, Rachmaninov, Moiseiwitsch, Lhevinne ya da Friedman tekniğine rastlayamadım.” Üslup yönünden çağdaş piyanistlerin çoğunun hedeften çok uzakta olduğunu söylüyor ve şöyle devam ediyor bu ünlü eleştirmen: “Bunlar arasında, piyanoyu gümbürdetmeksizin büyük bir sonorite elde edebilenlerin sayısı pek az. Bunlardan çoğu ‘romantik’ olmanın, lirik bir cümlenin ilk notasına sıkı sıkıya sarılmakla sağlanacağını sanıyorlar. Bunun gerçekte sağladığı sonuç ise notanın değerini ve dolayısıyla temel ölçü birimini değiştirmiş olmaktan başka bir şey değil.”

 

Efsane Yorumlar

Yakın zamana kadar sadece kitaplardan adlarını bildiğimiz bu büyük romantik piyanistlerin bugün hemen hepsinin kompakt disk kayıtlarını bulmak mümkün. Bu konuda uzmanlaşmış ve teşekkür borçlu olduğumuz firmaların adlarını burada vermek sanırız yerinde olur. APR1, VAI2, Biddulph3, Pearl4, Music and Arts5 ve Marston6 bu alandaki en seçkin isimler. Adını saydığımız firmaların yanı sıra büyük firmaların da başta EMI, RCA, ve Columbia/Sony olmak üzere tarihi kayıtlara ayırdıkları seriler var : EMI-Reference, RCA-Legendary Performers, Sony-Musical Heritage gibi. Philips bu konuda iddialı bir proje gerçekleştiriyor. “The Great Pianists of the 20th Century” adını taşıyan ve sponsorluğunu “Steinway and Sons” firmasının yaptığı 200 CD’den oluşan projede müzik sanayiinin devleri bir arada: Polygram grubu (DGG, Decca, Philips) EMI, RCA ve Sony. Ancak bu serideki eser seçimlerini bazı ticari kaygıların yönlendirmiş olduğu da hemen sezinleniyor.

Önümüzdeki aydan başlayarak, bu büyük piyanistlerden ve ulaşabileceğiniz kompakt disklerinden sizlere daha geniş olarak bahsetmeyi istiyoruz. Ama daha önce burada yazılanlara inanmanıza da yardımcı olacak birkaç CD önermek isteriz.

Efsane Piyanistler

Philips’in gerçekleştirmekte olduğu piyano dizisinin adı “Great Pianists of the 20th Century” (Yirminci Yüzyılın Büyük Piyanistleri) olunca, sanırız Maryland’deki “International Piano Archives”in (Uluslararası Piyano Arşivleri)kurucusu ve başkanı Gregor Benko’nun, ünlü ses restorasyon mühendisi Ward Marston ile VAI2 firmasında başlayıp Marston6 firmasında sürdürdükleri piyano dizisini “Legendary Pianists of the 20th Century” (Yirminci Yüzyılın Efsane Piyanistleri) olarak adlandırmak gerekir. Büyük bir titizlikle hazırlanan bu kompakt disk dizisi, gerçekten ticari kaygıların ötesinde büyük bir sevgi ve özveriyle gerçekleştirilmekte. Bu dizinin en önemli kısmını ise Josef Hofmann’ın kayıtları oluşturuyor. Toplam sekiz albüm halinde planlanan Hofmann’ın tüm kayıtlarını içerecek olan dizinin altıncısı birkaç ay önce piyasaya çıktı (10 Aralık 1998).
Hofmann’ın tüm kayıtlarını içerecek olan bu dizi, RCA firmasının gerçekleştirdiği “Rachmaninov The Complete Recordings” ve Pearl firmasının gerçekleştirdiği “Ignaz Friedman The Complete Solo Recordings 1923-1936” albümü ile birlikte yirminci yüzyılın ilk yarısına ait en önemli piyano albümlerini oluşturmakta.

Tarihi kayıtları piyasaya sunan firmalar çoğu zaman CD’lerinin arka kapaklarından şu uyarıya yer vermekteler: “Dikkat! Bu kompakt disk içerisinde yer alan kayıtlarda bazı yüzey sesleri bulunmaktadır. Bu yüzden tarihi kayıtların önemini bilmeyen kişilerce alınması uygun değildir”. Biz de eski plaklardaki yüzey hışırtılarını dinlemeye tahammülü olmayanlara bu uyarıyı burada yapalım. Tarihi kayıtları alırken nelere dikkat edilmesi gerektiği konusunu da bir başka yazımızda aktarmak istiyoruz.
Aşağıda önereceğimiz CD’lerle ilgili size bir de kötü haberimiz var. O da, bu kompakt diskleri piyasaya sunan firmaların bir çoğunun (RCA ve Philips dışında) Türkiye’de dağıtıcısının bulunmaması.

Sizin İçin Seçtiğimiz Kayıtlar

1-Josef Hofmann (1876 - 1957)

"The Complete Josef HofmannVolume 1"
"The Chopin Concertos"
VAI Audio mono VAIA 1002

"The Complete Josef Hofmann Volume 2"
“The Golden Jubilee Concert”
VAI Audio mono VAIA 1020 (2 CDset)

* Josef Hofmann’ın ABD’de ilk kez sahneye çıkışının 50. yıldönümünü kutlamak amacıyla gerçekleştirilen bu konser, piyano tarihinin en ünlü kayıtlarından biridir.

"The Complete Josef Hofmann Volume 5"
"Solo Recordings 1935-1948"
Victor America Columbia and HMV test recordings, Philadelphia Golden Jubilee, Marston mono 52004-2 (2 CD set)

Hofmann hakkında en iyi fikir veren kayıtlardan birisi de “HMV test recording”leridir. Bu kompakt disk’in geçtiğimiz yıl “International Classical Record Collector” dergisinden enstrümantal kategorisinde yılın en iyi “Historical CD” (tarihi kayıt) ödülünü aldığını da belirtelim.

 

2- Sergei Rachmaninov (1873 - 1943)

                                        "The Complete Recordings 1919-1942"
                                         RCA Victor Gold Seal mono 09026 61265-2 (10 CD set)

* Rachmaninov’un gerek piyanist, gerekse orkestra şefi olarak yer aldığı bu kayıtlar, müzikseverlerin kesinlikle edinmesi gereken bir diğer albüm.

3- Ignaz Friedman (1882-1948)

"The Complete Solo Recordings 1923-1936"
Pearl IF 2000 (4 CD set)

* Chopin’in mazurkaları, Op.55/2 numaralı noktürnü ve Mendelssohn’un “Sözsüz Şarkılar”ı bu albümün en önemli kayıtlarını oluşturmakta

4-Josef Lhevinne (1874-1944)

"Josef & Rosina Lhevinne"
Philips 456 899-2 (2 CD set)

* Rosina Lhevinne müzik tarihinin önemli piyano öğretmenlerinden birisi olmasına karşın, aynı önemde bir piyanist değildi. Dinleyicilerin dikkatlerini yönlendirmeleri gereken kişi Josef Lhevinne olmalı.

5-Simon Barere (1896-1951)

"The Complete HMV Recordings 1934-1936"
APR 7001 (2 CD set)

* Barere yirminci yüzyılın en önemli Liszt yorumcularından biridir. Dolayısıyla bu albümde Barere ile ilgili en iyi fikri Liszt yorumları ile Blumenfeld’in sol el için etüdünün verebileceğini söyleyebiliriz.

6-Leopold Godowsky (1870-1938)

"The Complete UK Columbia Recordings"
APR 7010 (2 CD set)

* Bu albümde yer alan Grieg’in Baladı ile Schumann’ın Karnaval’ı piyano tarihinin efsane kayıtları arasında yer almaktadır

7-Ossip Gabrilowitsch (1878-1936)

"His Issued and Unissued Recordings"
VAI 1018

* Gabrilowitsch ile Harold Bauer’in birlikte seslendirdikleri Arensky’nin 2 numaralı süitinin vals bölümü, piyano tarihinin bir diğer şöhretli kaydıdır

8-Benno Moiseiwitsch (1890-1963)

"Solo Recordings 1938-1950"
APR 7005 (2 CD set)

* Liszt’in “La Leggierezza”sını dinlemek, Moiseiwitsch’in inanılmaz tekniğini ve piyanoya aristokrat yaklaşımını tanımak için sanırız yeterli olur.

Not : Resimdeki kapak başka bir kayıta aittir

 

9-Moriz Rosenthal (1862-1946)

"Moriz Rosenthal Volume 2"
Pearl GEMM CD 9963

* Piyano kayıtları Rosenthal’in son dönemine rastlar. Bu dönemde sanatçı kendisini bir efsane haline getiren eski tekniğinden çok şeyler kaybetmiştir. Ancak müziği büyük bir olgunluğa kavuşmuştur. Gösterişten uzak bir yorum, nefis ton ve nüanslar. Önereceğimiz kayıtları dinlerken sanatçının bu kayıtları gerçekleştirdiği günlerde 75 yaşlarında olduğunu gözardı etmemek gerekir. Chopin-Prelüd Op.28 no.7, Chopin-Mazurkalar Op.33 no.4 ve Op.50 no.2, Rosenthal-Papillions, Schubert/Liszt-Soireé de Vienne no.6 bu albümden önereceklerimiz arasında.

 

Kaynaklar

1. Harold Schonberg ; The Great Pianists ; Simon and Schuster ; New York ; 1963
2. Harold Schonberg ; No Better than My Memories ; ICRC Winter Edition ; 1997
3. Harold Schonberg ; CD Kitapçık Notları
4. Bryan Crimp ; CD Kitapçık Notları
5. David Dubal ; CD Kitapçık Notları

Adı Geçen Plak Şirkletlerinin Web Adresleri

APR-Appian Publications & Recordings http://www.aprrecordings.co.uk/
VAI - Video Artists International  http://www.vaimusic.com/
Biddulph Recordings  http://www.peterbiddulph.com/
Pearl - Pavilion Recordings  http://www.pavilionrecords.com/
Music & Arts  http://www.musicandarts.com/
Marston Records  http://www.marstonrecords.com/
RCA - BMG Music  http://www.rcaredseal-rcavictor.com/index.jsp veya http://www.bmgcatalogue.co.uk/start.jsp
Philips  http://www.deccaclassics.com/

Ana Sayfaya Dön